هر حال زبيده پس از آنكه اين ماجرا را آشكار كرد به هارون گفت هيچكس در حرم خليفه نيست كه اين داستان را نداند « 1 » . هارون سپس عزم حج كرد ، و از آن سوى عباسه خادمان را گفت تا آن كودك را به يمن برند . با اين همه هارون در آن سفر از وجود كودك مطمئن شد و عزم كرد كه برمكيان را از ميان بردارد و چون به عراق بازگشت به قتل و حبس ايشان برخاست « 2 » . بسيارى از نويسندگان اين ماجرا را عامل زوال برمكيان دانسته‌اند « 3 » . برخى نيز آورده‌اند كه يحيى و فضل از همان وقت كه جعفر مجبور به ازدواج با عباسه شد سخت بيمناك شدند و در مصيبت دولت خويش بنشستند و اين كار را ناشى از حسد هارون بر خود دانستند « 4 » . امّا ابن خلدون ظاهرا نخستين كسى است كه اين داستان را ساختگى دانسته و با شدت و سرسختى به ردّ آن پرداخته است . البته وى داستان را نه مانند مورّخى كه به ناچار اين گونه روايات را بايد با محك نقد تاريخى و مضامين كليدى آن بسنجد و راويان را بنگرد و در ملحقات و عوارض روايات نظر كند و با واقعيات مستند تطبيق دهد ، بلكه از اين ديدگاه كه عرب نژاده‌اى چون عباسه با تقواتر و شريف‌تر از آن است كه با يكى از موالى حقير خويش هم‌بستر شود ؛ و شأن هارون با آن نسب بلند و شرف ذاتى برتر آن است كه مردى از موالى را به دامادى بپذيرد « 5 » ، بدان ماجرا نگريسته و مردودش دانسته است . اكنون محل نقد اين نظر و اثبات دخالت همين موالى در تأسيس دولت عباسى و حتى تأكيد بر اين نكته كه تنى چند از خليفگان نيز در بطون موالى پرورانده شده‌اند نيست ، امّا نكته‌ها و پرسشهاى ديگرى هست كه نشان مىدهد اين داستان به اقرب احتمال اصل و بنيادى ندارد . آخر بس عجيب مىنمايد كه ميان جعفر و عباسه هفت سال رابطهء زناشويى بوده و هارون ، با آن علاقه‌اى كه به كنكاش دربارهء زندگى ديگران داشت ، از خانهء خويش غافل مانده و آن را درنيافته ؛ و عجيب‌تر آنكه زبيده مىگفت در حرم خليفه هيچكس نيست كه داستان اين زناشويى را نداند ! آيا هارون كه حتى در خانهء جعفر ، با آن اعتماد و انسى كه به او داشت ، جاسوسى برگمارده بود ، هيچكس را در حرم نداشت تا او را از اخبار آنجا كه معمولا و عادة منبع و مولد اخبار است بياگاهاند ؟ آنگاه ، زبيده به

--> ( 1 ) . مسعودى ، ابن خلكان ، همان جايها . ( 2 ) . مسعودى ، همان 3 / 377 - 378 . ( 3 ) . نيز نك طبرى ، 8 / 294 ؛ ابن خلكان ، همانجا ؛ ابن طقطقى 209 ؛ گرديزى ، 163 ؛ رازى ، 44 و غيره . ( 4 ) . اخبار برمكيان ، برنى ، 21 الف . ( 5 ) . مقدمه ، 1 / 374 - 375 .